شوک شبانه به ترافیک تهران؛ چرا همزمان «مترو و خیابان» شلوغ شد؟

یکی از دلایل شوک ترافیکی در خیبان‌های پایتخت، «واکنش خودروسواران به خبرهای بنزینی» است.

هفته‌ای که گذشت، ترددها در سطح و زیرسطح شهر تهران، به شکلی معنادار «سنگین» شد. حجم ترافیک در خیابان‌های تهران بر پایه شاخص «مدت زمان سفر از محدوده مرکزی به مناطق محیطی» در پیک تردد شبانگاهی، حدود ۱۰درصد نسبت به هفته‌های قبل‌تر صعود یافت؛ همزمان، حجم مسافر در ایستگاه‌های مترو نیز طی روزهای اخیر صعودی شد.

طبق گزارش دنیای اقتصاد، تحلیل‌ها درباره شوک ترافیکی به خیابان‌های تهران، دو علت را شناسایی کرده که یکی از آن‌ها، «واکنش خودروسواران به خبرهای بنزینی» است. کارشناسان درباره بیشتر شدن تقاضای حمل‌ونقل عمومی نیز به مواردی غیر از «اثربلیت مجانی» اشاره می‌کنند. 

دو اتفاق غیرقابل جمع در «ترددهای شهروندان» در شهر تهران طی یک هفته گذشته رخ داده که آن را نمی‌توان الزاما به «شیفت از یک وسیله نقلیه به مد دیگر حمل‌ونقلی» تعبیر کرد. طی چند روز گذشته، بار ترافیک خودروهای شخصی در معابر پایتخت به‌صورت ناگهانی تا چند برابر هفته‌های قبل رشد پیدا کرد؛ هیچ‌کدام از دو نهاد پایشگر «ترافیک خیابان‌های تهران»، تاکنون آمار و داده مشخص درباره «تغییر روند ازدحام مسافر یا نبض جابه‌جایی‌های روزانه در سطح شهر» اعلام و مخابره نکرده‌اند.

با این حال، تعدادی از کارشناسان ترافیکی دارای سابقه در حوزه حمل‌ونقل مدیریت شهری تهران، نهاد اصلی مدیریت ترافیک پایتخت مبحث «ازدحام خودرو در خیابان‌ها و همزمان ازدحام مسافر در مترو» طی روزهای گذشته را تایید کردند. «راهور تهران» هم درحالی‌که گفته می‌شود روزانه «گزارش‌های تحلیلی مطابق داده‌های دریافتی از دوربین‌های ترافیکی سطح شهر» تهیه می‌کند، نهاد دوم کنترل ترافیک معابر، فعلا در این خصوص اظهار نظر نکرده است. در چند شب گذشته، به موازات «بیشتر شدن طول خودروهای متوقف در بزرگراه‌ها و خیابان‌های اصلی»، حجم مسافر در «ایستگاه‌های مترو و همین‌طور واگن‌ها» نیز رشد یافت. 

این همزمانی «رشد تردد» در خیابان و حمل‌ونقل عمومی به معنای آن است که «اتفاقی غیر از رویه معمول» در جابه‌جایی‌های شهروندان رخ داده است. طی این سال‌ها، معمولا در مقاطع خاصلی از سال همچون «روزهای خاتمهی تابستان، ماه بازگشایی مراکز تحصیلی یعنی مهر، شب‌عید» و تعطیلات اعیاد، حجم جابه‌جایی‌ها در شهر بالا می‌رود. در عین حال، در معدود مواقعی که بها سوخت صعود یافته، از بار تردد با خودروهای شخصی در خیابان کاسته می‌شود و سفر با حمل‌ونقل عمومی رشد می‌یابد.

طی حدود یک‌سال گذشته نیز به‌دلیل «بروز دو جنگ، دورکاری‌های تقریبا طولانی‌مدت، تعطیلی نسبی یکسری از کسب‌وکارها»، ترافیک تهران نسبتا کم شدن یا دست‌کم روند رشد سالانه شدت آن متوقف شده بود. با این حال، طی روزهای اخیر، به‌ویژه در ساعات پایان کاری شب، معابر مثل سال‌های قبل شلوغ شده است. 

تحلیل‌ها درباره شوک روزهای اخیر به ترافیک تهران بیانگر است، یکی از دلایل اصلی می‌توان به «رفتار بنزینی خودروسواران» ربط داشته باشد. درست از ابتدای این هفته، خبرهای ضدونقیض در کنار مصاحبه مسوولان دولتی درباره «آینده ارزش بنزین» مطرح و ارائه شد. فضای روانی جامعه در این روزها، این‌گونه احساس کرد که هر آن نرخ‌ها یا سهمیه‌ها تغییر می‌کند؛ در خروجی بخشی از شهروندان تاکتیک «باک پر» را در هفته گذشته برای خودروهایشان پیاده کردند.

یکی از دلایل پایداری صف‌های طولانی بنزین در عمده جایگاه‌های سوخت در روزهای گذشته می‌تواند «تعدد سوخت‌گیری» ناشی از همین تاکتیک باشد. در عین حال، ساعت فعالیت برخی جایگاه‌های سوخت نیز در برخی روزهای اخیر کم شدن پیدا کرد و همین موجب «خیابان‌گردی خودروسوارها» و در خروجی صعود ترافیک شد. 

طی روزهای گذشته، شاخص آلودگی‌هوای تهران نیز نسبت به هفته قبل‌تر روند صعودی به خود گرفت؛ میانگین شاخص کل آلودگی‌هوا ۱۰واحد عددی نسبت به هفته آخر مرداد ماه رشد یافته و به مرز ۱۰۰ به معنای «ورود به وضعیت نارنجی» رسیده است. علاوه بر این آلودگی گاز ازن در روزهای گذشته «صعودی» بوده است. این گاز از ترکیب شیمیایی ذرات آلاینده منتشرشده از اگزوز خودروها تحت‌تاثیر تابش نور خورشید ایجاد می‌شود. این شاخص‌ها، بیشتر شدن بار ترافیک و ازدحام خودرو در خیابان‌ها را تایید می‌کند. 

کارشناسان حوزه ترافیک تهران به دو محرک دیگر نیز اشاره می‌کنند. مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق ترافیک شهرداری تهران، معتقد است، برآیند نهضت «زیرگذر سازی» در خیابان‌های پایتخت طی ۲سال گذشته، به تدریج سر باز می‌کند. تجربه کهنه کلان‌شهرهای جهان طی دهه‌های گذشته نشان داد، هر میزان «عرضه خیابان» برخلاف تصور غیرکارشناسی، به جای آنکه به «تسهیل ترددها و روان‌سازی معابر خودرویی» منجر شود، به‌دلیل «تحریک تقاضای جابه‌جایی با وسیله نقلیه شخصی»، در میان‌مدت و بلندمدت باعث «صعود ترافیک» و ازدحام می‌شود.

زیرگذرها و روگذرهایی که در برخی بزرگراه‌های شهر و در ادامه خیابان‌های اصلی تهران طی سال‌های اخیر احداث شدند، علاوه بر اینکه باعث تحریک استفاده بیشتر از خودرو شد، در معابر متصل قبل و بعد از آن، «قیف‌های ترافیکی» درست کرده و باعث نشست ترافیک به معابر مجاورشان شده است. تقی‌زاده تصریح کرد: حتی در نقاطی از جهان که بنزین با ارزش یک دلار نیز عرضه می‌شود، عرضه بیشتر خیابان بر ترافیک اثر مثبت داشته است. 

مرضیه باریکانی، کارشناس برنامه‌ریزی شهری و متخصص حوزه حمل‌ونقل، نیز درباره ترافیک‌های فزاینده روزهای گذشته معتقد است، دو عامل جابه‌جایی‌های مازاد شهروندان خودروسوار برای دسترسی به جایگاه‌های سوخت از یکسو و علاوه بر این رشد سفرهای درون‌شهری به‌خاطر رشد افرادی که دارای چند شغل هستند، می‌تواند از جمله دلایل احتمالی رشد جابه‌جایی‌ها در مترو و همزمان در خیابان‌ها باشد. 

برای سنجش تحولات اخیر ترافیک تهران، شاخصی با عنوان شاخص «زمان سفر» طراحی کردیم. این شاخص بر مبنای زمان موردنیاز برای یک سفر متوسط ۶ کیلومتری از محل کار به منزل در ساعت ۱۹:۰۰ در تهران محاسبه می‌شود. داده‌های مورد استفاده از Google Maps به‌دست‌آمده و برای هر روز، حداقل و حداکثر زمان برآوردشده برای انجام این سفر در دسترس بوده است. برای تبدیل این دامنه به یک مقدار مرکزی، میانگین حداقل و حداکثر زمان سفر به‌عنوان زمان سفر برآوردی هر روز در نظر گرفته شده است. 

در این محاسبه، بازه ۳۰تیر تا ۲۷مرداد۱۴۰۵ به‌عنوان دوره کنترل و هفته ۲۸ مرداد تا ۳ شهریور ۱۴۰۵ به‌عنوان دوره آزمایش در نظر گرفته شده است. در دوره کنترل، میانگین زمان سفر برآوردی برای مسیر ۶ کیلومتری ۲۴.۵دقیقه بوده است؛ که در هفته آزمایش به ۲۷.۱دقیقه بیشتر شدن یافته است. 

بر این اساس، شاخص زمان سفر با قرار دادن میانگین دوره کنترل برابر با ۱۰۰ محاسبه می‌شود. مقدار شاخص در هفته آزمایش به ۱۱۰.۵رسیده است. به بیان دیگر، زمان مورد نیاز برای طی یک سفر متوسط ۶کیلومتری در ساعت۱۹ در هفته ۲۸مرداد تا ۳شهریور، نسبت به میانگین دوره ۴هفته‌ای گذشته آن ۱۰.۵درصد رشد داشته است. برای اطمینان بیشتر از اینکه این بیشتر شدن تنها ناشی از تغییر یکی از کران‌های زمانی نبوده، حداقل و حداکثر زمان سفر نیز به‌صورت جداگانه مقایسه شده‌اند. میانگین حداقل زمان سفر از ۱۷.۷ به ۱۹.۷دقیقه و میانگین حداکثر زمان سفر از ۳۱.۳ به ۳۴.۴دقیقه رشد یافته است؛ یعنی به‌ترتیب ۱۱.۷ و ۹.۸درصد رشد کرده‌اند. 

هم‌جهتی این دو شاخص با شاخص مرکزی، بیشتر شدن زمان سفر در هفته آزمایش را تایید می‌کند. شاید رشد بیشتر در کران پایین، نشان‌دهنده این باشد که رفتارهای منحصر به فرد رانندگان، اثر کمتری در میزان زمان سفر داشته است و بیشتر شدن، می‌تواند ناشی از ترافیک باشد. این رشد در زمان سفر به علت ترافیک، می‌تواند به ازای هر یک‌میلیون سفر مشابه، فشار مصرف ۱۰۰ هزار لیتر بنزین اضافی برای یک خودروی معمولی -مصرف ۱۲ تا ۱۴ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر- به کشور تحمیل کند. بنابراین، بر پایه این نمونه، می‌توان گفت ترافیک یا به بیان دقیق‌تر، زمان سفر در ساعت۱۹، در هفته ۲۸مرداد تا ۳شهریور حدود ۱۰.۵درصد سنگین‌تر از میانگین چهار هفته پیش از آن بوده است.